Stefan Branković (oko 1417/1420 – 9. oktobar 1476) bio je srpski despot od 1458. do 1459. godine, član dinastije Branković i jedan od poslednjih vladara srednjovekovne Srpske despotovine. Bio je sin despota Đurđa Brankovića i despotice Jerine Branković, odnosno brat despota Lazara Brankovića.
Njegova vladavina trajala je nešto više od godinu dana i odvijala se u vreme konačnog sloma Srpske despotovine. Stefan je bio slep, zbog čega je njegov položaj među srpskom vlastelom bio složen, dok je Osmansko carstvo pod sultanom Mehmedom II sve snažnije pritiskalo preostalu srpsku državu.
Posle političkog sukoba sa pristalicama bosanske dinastije i dolaska Stefana Tomaševića na srpski presto, Stefan je 1459. godine napustio Srbiju. Nakon pada Smedereva iste godine živeo je u Ugarskoj, Hrvatskoj, a zatim u Italiji, gde je umro 1476. godine.
Poreklo
Stefan Branković bio je jedan od sinova despota Đurđa Brankovića, vladara Srpske despotovine od 1427. do 1456. godine, i njegove supruge Jerine Kantakuzin, u srpskoj narodnoj tradiciji poznate kao Prokleta Jerina.
Tačna godina Stefanovog rođenja nije pouzdano utvrđena. U literaturi se najčešće navodi period oko 1417–1420. godine.
Pripadao je dinastiji Branković, koja je u XV veku postala jedna od najznačajnijih srpskih vladarskih porodica.
Njegova braća bila su:
- Grgur Branković,
- Lazar Branković,
a među sestrama su bile:
- Mara Branković, supruga osmanskog sultana Murata II,
- Katarina Branković, kasnije grofica Celjska,
- Jelena Branković, koja je postala supruga bosanskog kralja Stefana Tomaševića.
Stefan je tako pripadao porodici čije su dinastičke veze povezivale Srbiju sa Osmanskim carstvom, Ugarskom, Bosnom i drugim balkanskim državama.
Gubitak vida
Jedan od najvažnijih događaja Stefanovog života bio je gubitak vida.
Prema istorijskim izvorima, Stefan i njegov brat Grgur bili su oslepljeni po naredbi sultana Murata II.
Do toga je došlo nakon što je Grgur Branković, koji je kao osmanski vazal upravljao delom teritorije, optužen da je stupio u vezu sa svojim ocem i pokušao da se oslobodi osmanske kontrole.
Grgur i Stefan su prema tradicionalnom tumačenju bili oslepljeni 1441. godine.
Međutim, pitanje njihove kazne i okolnosti oslepljivanja nije u svim izvorima potpuno jednako opisano.
Stefan je zbog gubitka vida imao veoma ograničene mogućnosti za neposredno upravljanje državom, ali je ipak kasnije postao jedan od poslednjih srpskih despota.
Posle oslepljivanja
Nakon gubitka vida Stefan je ostao član dinastije Branković, ali nije imao vodeću političku ulogu tokom ostatka vladavine svog oca.
Njegov brat Lazar Branković nasledio je Đurđa Brankovića 1456. godine.
Lazarova vladavina bila je kratka.
Umro je 20. januara 1458. godine, ostavivši za sobom tri ćerke i otvorivši pitanje nasledstva.
Tada se Stefan našao u središtu političkih događaja.
Stefan kao despot Srbije
Posle Lazarove smrti, Stefan Branković je postao despot Srbije 1458. godine.
Njegov položaj bio je izuzetno težak.
S jedne strane nalazila se Osmanska imperija, koja je pod Mehmedom II kontrolisala najveći deo Balkana.
Sa druge strane bila je Ugarska, čija je pomoć bila neophodna za opstanak Despotovine, ali koja je imala sopstvene interese.
Unutar Srbije postojala je podela među vlastelom.
Stefan kao slepi vladar nije mogao da predstavlja snažan vojni autoritet, pa je deo vlastele tražio drugačije rešenje.
Pitanje nasledstva
Posle Lazarove smrti nije postojao njegov sin koji bi mogao neposredno da nasledi presto.
Lazarove ćerke bile su još mlade.
Zbog toga je pitanje naslednika postalo pitanje opstanka same države.
Jedan deo srpske vlastele podržavao je Stefana Brankovića.
Drugi deo smatrao je da bi Srbiju trebalo povezati sa Bosanskim kraljevstvom, koje je još uvek bilo samostalno i predstavljalo potencijalnog saveznika protiv Osmanlija.
Kao političko rešenje pojavila se ideja o braku Lazarove ćerke Jelene Branković sa Stefanom Tomaševićem, sinom bosanskog kralja Stefana Tomaša.
Time bi se srpska i bosanska dinastija povezale.
Stefan Tomašević i borba za vlast
Stefan Tomašević došao je u Srbiju 1459. godine.
Njegov dolazak nije bio samo dinastički brak već i politički projekat.
Bosanski dvor želeo je da preko njega preuzme vlast u Srbiji, dok je deo srpske vlastele smatrao da bi takav savez mogao da ojača odbranu od Osmanlija.
Stefan Branković se tome protivio.
Došlo je do političkog sukoba.
Na kraju je Stefan Branković morao da napusti Srbiju.
Stefan Tomašević je postao poslednji despot Srbije.
Pad Smedereva
Stefan Branković je Srbiju napustio neposredno pre konačnog osmanskog osvajanja.
Osmanska vojska sultana Mehmeda II stigla je pred Smederevo.
20. juna 1459. godine Smederevo je predato Osmanlijama.
Time je prestala da postoji Srpska despotovina.
Stefan Tomašević napustio je Srbiju i otišao u Bosnu, gde je 1461. godine postao kralj.
Međutim, ni Bosna nije uspela da se odbrani od Osmanlija.
Stefan u Ugarskoj
Posle napuštanja Srbije Stefan Branković otišao je na teritorije pod ugarskom vlašću.
Tamo je nastavio da nosi titulu srpskog despota.
Njegov položaj bio je pre svega simboličan, jer više nije imao državu kojom bi stvarno upravljao.
Stefan je bio deo srpske vlastelinske emigracije koja je nakon osmanskog osvajanja Srbije pronašla utočište na ugarskom prostoru.
Srpski velikaši i njihove porodice nastavili su da imaju značajnu ulogu u odbrani južnih granica Ugarske.
Brak sa Angelinom Arianiti
Stefan Branković se oženio Angelininom Arianiti, ćerkom albanskog velikaša Gjergja Arianitija.
Angelina je poticala iz ugledne albanske velikaške porodice.
Brak je povezao porodicu Branković sa jednim od značajnih velikaških rodova tadašnjeg Balkana.
Stefan i Angelina imali su decu:
- Đorđa Brankovića,
- Jovana Brankovića,
- Mariju Branković.
Njihovi sinovi kasnije su nosili titulu despota i nastavili tradiciju dinastije Branković u Ugarskoj.
Angelina je kasnije postala poznata kao Sveta Angelina Srpska.
Preseljenje u Srem
Stefan se sa porodicom preselio na područje Srema, koje je tada bilo pod ugarskom vlašću.
Tu je porodica Branković nastavila da predstavlja ostatak srpske vladarske tradicije.
Stefan nije više imao političku vlast nad Srbijom, ali je njegov položaj despota imao simbolički značaj.
Srem će u narednim decenijama postati jedno od glavnih središta srpskog političkog i crkvenog života pod ugarskom vlašću.
Poslednje godine
Poslednje godine života Stefan je proveo na području današnje Hrvatske i Ugarske.
Porodica je živela pod zaštitom ugarskih velikaša i posedovala određene teritorije.
Stefan je nastavio da nosi titulu despota i održavao kontakte sa srpskim crkvenim i vlastelinskim krugovima.
Njegov život posle 1459. godine predstavlja primer sudbine srpske vlastele koja je nakon osmanskog osvajanja morala da napusti svoju zemlju.
Smrt
Stefan Branković umro je 9. oktobra 1476. godine.
Preminuo je u Beču, prema najčešće prihvaćenom mišljenju.
Sahranjen je u crkvi Svetog Mihaila u Beču, iako se podaci o mestu njegovog ukopa u literaturi ne navode uvek jednako.
Njegova supruga Angelina kasnije je prenela porodično nasleđe Brankovića u Srem.
Porodica i potomstvo
Stefanova supruga Angelina Arianiti imala je značajnu ulogu u očuvanju dinastičke tradicije.
Njihovi sinovi:
Đorđe Branković
Đorđe je kasnije postao srpski despot.
Odrekao se svetovnog života i zamonašio se kao Maksim Branković.
Postao je jedan od značajnih predstavnika srpske crkvene tradicije u Sremu.
Jovan Branković
Jovan je nasledio brata Đorđa kao srpski despot.
Bio je poslednji muški predstavnik dinastije Branković koji je nosio titulu despota pre njenog konačnog gašenja.
Marija Branković
Marija je bila Stefanova ćerka i pripadala je dinastičkoj mreži Brankovića koja je ostala povezana sa ugarskim i italijanskim prostorom.
Stefanova porodica i Sremska despotovina
Iako je Srpska despotovina prestala da postoji 1459. godine, dinastija Branković nije nestala.
Njegovi sinovi nastavili su da nose titulu despota i da predstavljaju srpsku državnu tradiciju na području Ugarske.
Tako je nastala svojevrsna Sremska despotovina, odnosno politička i teritorijalna tradicija srpskih despota u Sremu.
Stefanov sin Đorđe Branković, a zatim Jovan Branković, imali su svoje posede i političku ulogu u Ugarskoj.
Time je dinastija Branković uspela da preživi pad srednjovekovne Srbije za nekoliko decenija.
Istorijski značaj
Stefan Branković nije ostavio iza sebe velike vojne pobede niti velike građevinske poduhvate.
Njegova vladavina bila je kratka i završila se u trenutku kada je Srpska despotovina već praktično izgubila mogućnost samostalnog opstanka.
Njegov značaj leži upravo u tome što je bio jedan od poslednjih srpskih vladara srednjeg veka.
Njegova biografija povezuje nekoliko ključnih procesa:
- slabljenje dinastije Branković,
- osmansko osvajanje Srbije,
- pad Smedereva,
- prelazak srpske vlastele u Ugarsku,
- nastanak srpskih političkih centara u Sremu,
- nastavak dinastije Branković izvan srednjovekovne Srbije.
Posebno je značajno što je, uprkos gubitku vida i države, uspeo da sačuva dinastički kontinuitet.
Njegovi sinovi Đorđe i Jovan nastavili su da nose titulu despota, a preko njih je tradicija Brankovića nastavila da postoji i nakon nestanka Srpske despotovine.
Stefan Branković u istorijskoj tradiciji
Stefan je u kasnijoj srpskoj tradiciji ostao poznat kao slepi despot.
Njegova sudbina često se posmatra kao simbol završne faze srednjovekovne Srbije.
Za razliku od Stefana Lazarevića, čija je vladavina predstavljala period političkog i kulturnog uspona, Stefan Branković vladao je u trenutku kada je država već bila pred nestankom.
Njegova lična tragedija — gubitak vida, borba za presto, progon iz Srbije i život u izgnanstvu — poklopila se sa političkom tragedijom države kojom je vladao.
Ipak, njegova porodica predstavlja važnu vezu između srednjovekovne Srbije i kasnije srpske političke i crkvene istorije u Ugarskoj.
Hronologija
| Godina | Događaj |
|---|---|
| oko 1417–1420. | Rođen Stefan Branković |
| 1441. | Stefan i njegov brat Grgur oslepljeni po naredbi Murata II |
| 1456. | Smrt Đurđa Brankovića; Lazar Branković postaje despot |
| 20. januar 1458. | Umire Lazar Branković |
| 1458. | Stefan Branković postaje despot Srbije |
| 1458–1459. | Sukobi oko nasledstva srpskog prestola |
| 1459. | Stefan Tomašević dolazi na srpski presto |
| 20. jun 1459. | Pad Smedereva; kraj Srpske despotovine |
| posle 1459. | Stefan živi na ugarskim teritorijama |
| oko 1460. | Brak sa Angelinom Arianiti |
| 1476. | Stefan Branković umire |
Vidi još
- Srpska despotovina
- Đurađ Branković
- Lazar Branković
- Stefan Tomašević
- Angelina Arianiti
- Đorđe Branković
- Jovan Branković
- Brankovići
- Sremska despotovina
- Smederevska tvrđava
- Mehmed II
- Ugarska
- Bosansko kraljevstvo
Literatura
- Konstantin Filozof, Žitije despota Stefana Lazarevića.
- Sima Ćirković, radovi o Brankovićima i Srpskoj despotovini.
- Andrija Veselinović, Država srpskih despota.
- Vladimir Ćorović, Istorija Srba.
- Srpska enciklopedija, SANU i Matica srpska.
- Istorijske zbirke srpskih srednjovekovnih povelja i diplomatičke građe.
